İnsanlar zaman zaman yaptıkları seçimleri sorgular, geçmişteki davranışlarını değerlendirir ve farklı davranmış olmayı dileyebilir. Bu değerlendirmeler kişinin deneyimlerinden öğrenmesine yardımcı olabilir. Ancak bazı insanlar için kendini sorgulamak, zamanla sürekli kendini suçladığı ve hatalarını zihninde tekrar tekrar değerlendirdiği bir sürece dönüşebilir.
Kişi yaşadığı olumsuz bir olayın ardından yalnızca kendi sorumluluğunu değil, kontrolü dışında gelişen durumları da üstlenebilir. Bir ilişkinin sona ermesi, iş hayatında yaşanan bir problem veya başka birinin mutsuzluğu, kişinin kendisini yetersiz ya da hatalı hissetmesine neden olabilir. Bu noktada kendini değerlendirmek ile kendini suçlamak arasındaki sınır giderek belirsizleşir.
Kendini Suçlama Davranışı Neden Ortaya Çıkar?
Sürekli kendini suçlama eğiliminin arkasında kişinin geçmiş deneyimleri, yetiştiği aile ortamı ve kendisine yönelik geliştirdiği düşünce kalıpları bulunabilir.
Özellikle hataların yoğun biçimde eleştirildiği, başarıların yeterince fark edilmediği veya sevginin belirli beklentilere bağlandığı ortamlarda büyüyen kişiler, zamanla kendilerine karşı daha katı bir tutum geliştirebilir. Bu kişiler için hata yapmak yalnızca yanlış bir davranışta bulunmak değil, kişisel değerlerinin sorgulanması anlamına gelebilir.
Örneğin iş yerinde yaşanan bir anlaşmazlıkta kişi, karşı tarafın davranışlarını değerlendirmek yerine bütün sorumluluğu kendi üzerine alabilir. Benzer şekilde bir arkadaşının kendisine mesafeli davranmasını, yeterince iyi bir arkadaş olamadığının göstergesi olarak yorumlayabilir.
Bu düşünce biçimi, olayları gerçekçi biçimde değerlendirmeyi zorlaştırabilir.
Sağlıklı Öz Eleştiri ile Yıkıcı Öz Eleştiri Arasındaki Fark
Öz eleştiri, kişinin davranışlarını değerlendirmesine ve gerektiğinde değiştirmesine yardımcı olabilir. Sağlıklı bir öz değerlendirmede kişi yaptığı hatayı kabul ederken kendisini bütünüyle olumsuz bir şekilde tanımlamaz.
Yıkıcı öz eleştiride ise davranış ile kişilik birbirine karışır. Kişi, “Yanlış bir karar verdim” düşüncesinden “Ben zaten doğru karar veremeyen biriyim” sonucuna ulaşabilir.
Bu durum zamanla kişinin özgüvenini, karar verme süreçlerini ve sosyal ilişkilerini etkileyebilir. Hata yapma ihtimali bile yoğun bir kaygı yaratabilir. Kişi yeni deneyimlerden kaçınabilir veya sürekli başkalarının değerlendirmelerine ihtiyaç duyabilir.
Kendini Suçlamak Neden Bazen Kontrol Hissi Yaratır?
İlk bakışta çelişkili görünse de bazı insanlar için kendini suçlamak, yaşanan olayları kontrol edebilme düşüncesiyle ilişkili olabilir.
Kişi olumsuz bir olayın tamamen kendi davranışlarından kaynaklandığına inanırsa, gelecekte farklı davranarak benzer bir durumun yaşanmasını engelleyebileceğini düşünebilir. Böylece belirsizlikle karşılaşmak yerine bütün sorumluluğu üstlenmek daha güvenli hissettirebilir.
Ancak insan ilişkileri ve yaşam olayları yalnızca tek bir kişinin davranışlarıyla şekillenmez. Başkalarının tercihleri, çevresel koşullar ve öngörülemeyen gelişmeler de sonuçlar üzerinde etkili olabilir.
Bütün sorumluluğu kişinin kendisine yüklemesi, gerçekçi olmayan bir kontrol beklentisini beraberinde getirebilir.
Kendine Karşı Daha Dengeli Bir Tutum Geliştirmek
Kendini suçlama eğilimini anlamak, kişinin sorumluluklarını görmezden gelmesi anlamına gelmez. Burada önemli olan, yaşanan olaylarda kişinin gerçekten etkili olduğu alanlarla kontrolü dışında kalan durumları ayırt edebilmesidir.
Psikolojik açıdan sağlıklı bir öz değerlendirme, hataları kabul edebilmeyi ve aynı zamanda kişinin kendisine yönelik genel değerini bu hatalardan bağımsız tutabilmesini içerir.
Sürekli kendini suçlamak, özellikle kişinin günlük yaşamını, ilişkilerini ve ruhsal iyilik halini etkiliyorsa daha ayrıntılı biçimde ele alınması gereken bir düşünce örüntüsü olabilir. Çünkü kişinin kendisiyle kurduğu ilişki, yalnızca geçmişteki olayları nasıl değerlendirdiğini değil, gelecekte karşılaşacağı durumlara nasıl yaklaşacağını da etkiler.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; tıbbi ya da psikolojik tanı niteliği taşımaz. Kendi durumunuza özel değerlendirme için bir uzmana başvurmanızı öneririz.
Beylikdüzü'nde Uzman Klinik Psikolog Berk Baykal ile kendini suçlama eğiliminizi anlamak ve kendi sürecinizi birlikte değerlendirmek isterseniz buradan iletişime geçebilirsiniz.